Uhulumeni weNdawo uneqhaza eliphakeme ezinhlelweni zentuthuko lapha eNingizimu Afrika. Uhlelo lwezinguquko zokusungula omasipala abangabandlululi nabaphokophelele intuthuko wumnyakazo oqavile ekusizeni ohulumeni bendawo bafake igalelo elifanele entuthukweni.
Ukwethula uhlaka olucacile lwenqubomgomo ekhuthazayo ngokwethula Umthethosivivinywa woHulumeni beNdawo.
Ukwethula uhlaka olusha lomthetho wohulumeni bendawo ngokuphakamisa Umthetho weziNhlaka zoMasipala kanye noMthetho weziNhlelo zoMasipala.
Ngemuva kokhetho lohulumeni bendawo olwabanjwa ngomhlaka 5 Disemba 2000, isigaba soguquko sesiphelile kanti uhlelo lohulumeni basekhaya selungaqala ukusebenzela esizeni esiqinile.
Uhlelo lwentuthuko edidiyele (IDP) ngelinye lezikhali zikahulumeni wendawo zokubhekana neqhaza lokuletha intuthuko. Ngale kweqhaza lokuhlela olwenziwe phambilini, uhlelo lwentuthuko edidiyele selubonakala njengomsebenzi wokusingatha omasipala nanjengengxenye yeqhinga lezinhlelo ezididiyele nokwethula imisebenzi emphakathini. Uhlelo lwe-IDP luqonde ukufinyelela ezinqumeni ngezinto ezifana nesabelo-zimali zomasipala, ukusingathwa komhlaba, ukuqhakambisa intuthuko yomnotho ezindaweni nokuguqula izikhungo ngendlela yokubonisana, ehlelekile neqonde phambili. Izinhlelo zeNtuthuko eDidiyele ngeke isize kuphela impatho yomasipala kodwa kufanele ihlahle indlela yemisebenzi yezikhungo noma imikhakha esondelene nohulumeni, izikhungo ezingaxhumene nohulumeni, abasiza abezimboni, kanjalo nemboni ezimele ezindaweni zomasipala.
Esikhathini esidlule, omasipala besikhashana base bevele bemdibi munye ekulungiseni izinhlelo zama-IDP. Lokhu kwenziwa ngaphansi kwezimo ezinzima. Ngalesi sikhathi lwalungekho uhlaka lomthetho. Omasipala bezindawo abaningi (ikakhulu iMikhandlu yesiKhashana) babengenazo izinsiza namandla okusingatha umsebenzi wenqubo yokuhlela. Ngesikhathi esifanayo, ayengekho amaqhinga okuhlela asevivinyiwe ngalesimo ngokunjalo nezinhlelo ezinqala nezihloliwe zokuqeqesha. Ngaphandle kwazo zonke lezi zinqinamba, bonke abantu ababambe iqhaza kulendima bahlomule kakhulu ngolwazi abaluzuzile. Kunomaziphathe abambalwa asebehlabele phambili kakhulu ekusunguleni izinhlelo ezisiza ekusingatheni imisebenzi nezinhlelo esezisebenza.
Amabhukwana eziNkomba ze-IDP, nasungulwe yithimba elinolwazi olwehlukile leDPLG ngokwesekwa yiGTZ, luhlongoza inqubo ehloliwe yokuhlela nokusingatha umsebenzi ngendlela elula ukusetshenziswa.
Kunohlelo lokuqeqesha ezingeni likazwelonke kubaphathi bomasipala, kubasebenzi abangochwepheshe, emakhanseleni nakochwepheshe bokuhlela. Lolu qeqesho lubandakanya bonke abavela komasipala.
Uhlelo lukazwelonke lokweseka izinhlelo komasipala bezindawo (PIMSS) luyasungulwa kanti luzogxila kakhulu ezikhungweni zomaziphathe.
Isibalo esikhulu somasipala, SALGA, iminyango yezifundazwe kohulumeni bendawo neminyango eminingi yezimboni zikahulumeni ezweni zibe yingxenye yalolu hlelo nokuholele kuleli Qoqo lamaBhukwana amasha e-IDP. Nginethemba elikhulu lokuthi leli qoqo lamabhukwana ashicilelwe liyoba wumhlahlandlela owusizo nomthombo wolwazi oluyonika ugqozi kinina nonke eninegalelo ohlelweni lwe-IDP nasemizamweni yenu yokwenza I-IDP isikhali sokubhekana nezidingo zenhlalonhle nomnotho emiphakathini yethu ngendlela ehlonze ikusasa eliqhakazile.
Umhlahlandlela VI: Ukusingatha umsebenzi osuqaliwe b Ukuqhakambisa izidingo ezimbalwa kuleso naleso sigaba seqhinga lokusebenza, ngaleyondlela wehlukanise ngokucacile phakathi kokumele kwenzeke lokho okudingwa wumthetho nenqubomgomo nezincomo ezingaphoqi kulabo abadinga izeluleko zokubhekana nomsebenzi othile wokuhlela.
a. Kungani kwenziwa?
b. Yimuphi umphumela olindelwe emsebenzini wokuhlela?
c. Inqubo noma uhlelo kumele lubukeke kanjani ukuze luzuze umphumela ofanele?
e. Kuyothatha isikhathi esingakanani?
Incazelojikelele yendlalela iqoqo lamabhukwana ezinkomba ze-IDP.
Ukwazisa amathimba abambe iqhaza ngemisebenzi elindelwe kuwo kanjalo nokuzikhandla okufanele ngenqubo. Lokhu kubandakanya iminyango yezifundazwe nekazwelonke.
Ukunika incazelojikelele nesithombe esisheshayo ngenqubo yeIDP ebantwini abanesibophezelo sokusingatha inqubo.
Indaba efingqiwe yenzelwe ukusiza abantu ukuze baqonde imvelaphi nenqubo yoHlelo lweNtuthuko eDidiyele ngale kokugxila kakhulu ebhukwini. Uma ababambe iqhaza befuna imininingwane egcwele, kufanele babheke leyomihlahlandlela abanentshisekelo kuyo.
Uhlelo lweNtuthuko eDidiyele yinqubo lapho omasipala belungisa khona iqhinga lentuthuko leminyaka emihlanu. UHlelo lweNtuthuko eDidiyele (IDP) wumthelela wenqubo yokuhlela intuthuko edidiyele. I-IDP yitulo elinqala lokuhlela umgomo nelihlahla indlela futhi lazise kabanzi ngokuhlela, isabelo sezimali, ukusingatha nokuthatha izinqumo emkhandlwini noma kumasipala.
Sithini isimo somthetho ngama-IDP?
Ngokulandisa koMthetho weziNhlelo zoMasipala ka 2000, bonke omasipala (labo abakhulu bamadolobha, abomaziphathe kanye nezindawo) kumele balandele inqubo yohlelo lwentuthuko edidiyele ukuze bakhiqize ama-IDP. Njengoba I-IDP iyisidingo somthetho, inamandla asemthethweni futhi ingaphezulu kwamanye amaqhinga ahola intuthuko emazingeni ohulumeni basekhaya.
Ngokomthetho weziNhlelo zoMasipala, wonke umkhandlu omusha novula amahovisi ngemuva kokhetho lohulumeni basekhaya, kumele uzilungisele I-IDP eyohlala iminyaka emihlanu. Ngakho-ke, I-IDP incikene nesikhathi sezintambo zokuphatha ihovisi emakhanseleni. Umkhandlu omusha ungaqoka ukwamukela I-IDP esungulwe yilabo abaphuma ezikhundleni uma ubona kufanele noma uzisungulele I-IDP entsha kodwa kucatshangwe imibhalo yezinhlelo esezikhona.
iv. Kuthatha isikhathi esingakanani ukuqeda inqubo?
Uhlelo lwentuthuko edidiyelwe lubandakanya ukubambisana nokuxhumana kanti lusho izinhlaka eziningi ezibambe iqhaza. Ngenxa yesidingo sokubambisana, kumthatha izinyanga ezilinganiselwa kweziyisithupha kuya kweziyisishagalolunye ukuqeda I-IDP kanti lesikhathi sihambisana kakhulu naleso sesabelozimali zomasipala. Okuphawulekayo wukuthi ngalesikhathi ukwethula imisebenzi yomphakathi nentuthuko isuke ingamile kodwa iqhubeka. I-IDP ibuyekezwa njalo ngonyaka nokuholela ezinguqukweni zeqhinga uma sikhona isidingo.
v. Yiziphi izinto noma imibandela ebalulekile yama-IDP?
Ukuhlola isimo sentuthuko esikhathini samanje, lokhu kuhlanganisa ukuqhakambisa imiphakathi engenazo izinsizanqangi zempilo.
Ngamafushane, Uhlelo lweNtuthuko eDidiyele lukhuluma ngomasipala lapho ehlaziya khona izidingonqangi/izinkinga, izinjongo namaqhinga ayolandelwa ukuze kuhlangatshezwane nalenselelo. Isigaba esibucayi kakhulu sama-IDP wukuhlanganisa uhlelo nesabelozimali sikamasipala (ukwehlukanisa imali etholwe ngaphakathi naleyo evela ngaphandle komkhandlu emisebenzini okuvunyelwana ngayo) ngoba impumelelo yemisebenzi kanjalo nentuthuko ishayelwa wuhlelo lwe-IDP.
vi. Ngubani onesibophezelo sokusingatha inqubo?
Uhlelo lweNtuthuko eDidiyele alupheleli nje kuphela ekuhleleni indawo kodwa lufuna isibophezelo nempatho ngendlela yokuthi akuvumelekile ukuba lusingathwe wuMnyango wokuHlela kaMasipala noma wumeluleki oseceleni. Iqhaza lokwengamela yithuluzi elisemqoka ekusingatheni izindaba zomasipala kanye nendawo oyakhele, ngakho lesisikhundla sisendaweni ephakeme emkhandlwini. Ngokulandisa koMthetho weziNhlelo zikaMasipala ka 2000, Isigungu esiPhakeme noma Imeya inesibophezelo sokusingatha inqubo yamalungiselelo e-IDP noma sedlulisele kuMphathi lamandla. Komasipala abaningi, umxhumanisi we-IDP uvame ukuqashelwa umsebenzi wokusingatha bese ebika kuMphathi-masipala nasesiGungwini esiPhakeme noma kuSodolobha.
Kubaluleke ngani ukwenza ama-IDP?
Ukudweba I-IDP wumbandela ongaphansi komthetho weziNhlelo zoMasipala (MSA), kodwa akusiso kuphela lesizathu esenza omasipala badwebe lezinhlelo. Ngaphansi komthethosisekelo omusha, omasipala bagidlabezwe ngezibophezelo zokuqinisekisa ukuthuthuka kwezinga lempilo yomphakathi. Iqhaza elisha lohulumeni basekhaya lixuba ukwethula izinhlelo zemisebenzi-nqangi yomphakathi, ukudala amathuba emisebenzi, ukuthuthukisa umbuso wentando yeningi nokuzibophezela emsebenzini nokuqeda ububha. Ukudweba ama-IDP kusiza omasipala bakwazi ukusingatha inqubo yokufeza izinhloso nezibophezelo zabo.
Uhlelo lwe-IDP lunika omasipala ulwazi ngezinkinga ezikhinyabeza izindawo zabo, ulwazi ngezinsiza ezikhona, ngaleyondlela bakwazi ukusungula nokusebenzisa amaqhinga nemisebenzi efanele ukusombulula lenkinga.
Ukuhlangabezana nezinkinga, kungagcini kuphela ngokwaba isamba esikhulu semali sokuvala umonakalo.
Kuthuthuka izinga lentando yeningi, kanjalo nezinguquko esikhungweni ngoba izinqumo zithathwa ngendlela yentando yeningi nengafihlekile. Lesi simo asifani nalapho izinqumo zithathwa khona yidlanzana.
Ukugqugquzela ukuhlanganiswa kwezindawo zasemakhaya nezasemadolobheni, iqhaza lamathimba ehlukene abhekene nenhlalonhle, indawo okuhlala nokusebenza kuyo abantu, njalonjalo.
Ukukhuthaza inqubo yokwaba kabusha izinsiza ngendlela yokubonisana.
Ukukhuthaza izinga lokubambisana nezinye izinhlaka zikahulumeni.
Ukugqugquzela uhlelo lokuxhumana nokusebenzisana phakathi kwezinhlaka zezindawo, izifundazwe nezikahulumeni kazwelonke.
Izinsiza eziningi zezimali emisebenzini zitholakala eminyangweni ehlukene.
Uma ingekho I-IDP, umasipala uyosebenza njengesizinda sesikhashana, ngendlela engekho emthethweni nengahlelekile kahle nengaholela ekuphindekeni nasekusaphazekeni kwezinsiza ezivele ziyindlala. Ngaphezu kwalokhu, ukwentuleka kwesikhali esingumasipala esilawula intuthuko kungaholela kwezinye izinhlaka zikahulumeni ukuba ziphoqelele ezazo izinhlelo zentuthuko. Kungenzeka lesi senzo singaqhakambisi lokhu okuyizidingonqangi zaleyondawo.
Ngubani okufanele abambe iqhaza, futhi kungani?
Amakhansela kufanele abe ngamakhanda enqubo ye-IDP. I-IDP ayisiso nje kuphela isikhali sokuthatha izinqumo kodwa iqukethe izidingo zemiphakathi ewavotele nezifiso zayo. Amakhansela kumele abambe iqhaza ukuze aqinisekise ukuthi izindaba ezithinta imiphakathi ayimele ziyacutshungulwa futhi zibhekelwe.
Amathimba kamasipala abambe iqhaza i-IDP isebenza ngokunquma izidingo zamathimba abambe iqhaza nomphakathi nokuklelisa izidingo-nqangi ukuze kuthuthuke izimpilo zabantu emphakathini. Iqhaza lomphakathi nabanye abanesandla ekunqumeni izidingo yinto ewukhiye kwinqubo ye-IDP. Umthethosisekelo noMthetho weziNhlelo zikaMasipala zikubeka ngokucacile ukuthi umasipala kufanele ukhuthaze ukusebenzisana phakathi kwamathimba aneqhaza ngokusungula inqubo yokubambisana. Umasipala kumele aqiniseke ukuthi labobantu ababecindezelwe esikhathini esiphambili babamdibi munye nohlelo, isibonelo, abesifazane, abakhubazekile njalonjalo ukuze izwi labo lizwakale.
Ngokuziqhelanisa nokubamba iqhaza, abantu banika abanye amandla okubathathela izinqumo nokungenzeka zibe nomthelela ongahambisani nabo.
Iminyango yezimboni zikahulumeni eziFundazweni nakuZwelonke i-IDP kumele ihlahle indlela lapho iminyango ifaka khona izinsiza zayo ezingeni lohulumeni bendawo. Ngesikhathi esifanayo, umasipala kumele acabangele inqubomgomo nezinhlelo zeminyango lapho esungula imigomo namaqhinga. Kuyithuba leminyango yezimboni ukubamba iqhaza enqubeni yohlelo lwentuthuko edidiyele ukuqinisekisa ukuthi izinhlelo ezisungulwayo nombono kamasipala kuyahambisana.
Ngesizathu sokuthi I-IDP idinga ukubambisana kwamathimba amaningi, kusemqoka ukuba umasipala abe nendlela eqondile yokusebenza nezinhlaka ezifanele ngenhloso yokukhuthaza izinga eliphezulu leqhaza.
Umkhandlu okhethwe yisigungu esiphezulu esithatha izinqumo ngama-IDP. Umsebenzi wentando yeningi lapho kubanjwa iqhaza wukwazisa, ukuxoxisana nokubeka umbono ngezinqumo lapho kuhlelwa noma kuthathwa izinqumo.
Iqhaza lomphakathi kumele lilawulwe ngokusemthethweni ukuze kube nesiqiniseko sokuthi zonke izakhamuzi zezwe zinelungelo elifanayo lokubamba iqhaza.
Ukunika uhlaka lwenhlangano olwemukelwa ngokusemthethweni.
Iqhaza elibanjwa ngabathile: Omasipala abaningi abasha bakhulu kakhulu ngokwesibalo sabantu abawakhele nokwenza kube nzima ukwemukela zonke izakhamuzi zibe yingxenye yenqubo ejulile yohlelo. Ukubamba iqhaza ohlelweni lwentuthuko edidiyele kudinga imithetho nemigomo ecacile nechaza ukuthi ngubani ongabamba iqhaza noma okufanele kuboniswane naye, omele othile, ngaluphi udaba, ngaliphi icebo lenhlangano, noma ngamuphi umthelela.
Ukungafani kwabantu: Indlela okulawulwa ngayo iqhaza elingabanjwa wumphakathi kumele lihlinzekele isimo sokungafani ebantwini, isibonelo; amasiko.
Yini umsebenzi nezibophezelo zemikhakha ehlukene kahulumeni?
Isibophezelo samalungiselelo nokwemukela ama-IDP kusemahlombe omasipala. Uhlelo lwentuthuko edidiyele ngoluhlanganisa izinhlelo ezehlukene noludinga iqhaza lazo zontathu izinhlaka ikahulumeni. Elinye igalelo kumele lifakwe wuhulumeni wezifundazwe nozwelonke ukusiza umasipala ekuhleleni.
Enye nenye yalezinkomba ze-IDP inendima eyidlalayo emalungiselelweni ohlelo olusetshenziswa ngomasipala kanti isetshenziswa njengesikhali sokuphatha endaweni kamasipala. Kubalulekile ebantwini abengamele inqubo ye-IDP ukwazi kabanzi ngalokho okuqukethwe yiqoqo ngalinye lamabhukwana nokuyisebenzisa enqubeni ye-IDP. Akudingekile ukusebenzisa imihlahlandlela ngokulandelana njengoba ibekwe ngenhla. Okusemqoka wukwenza ixhumane ngezigaba ezithile ohlelweni.
Baningi abantu ababambe iqhaza kwinqubo ye-IDP, lowo nalowo unomsebenzi nesibophezelo esiqondene naye. Eminye imihlahlandlela iqondiswe kwabathile ukwenza izinto ezinqunyiwe kodwa bonke kumele babe nethuba lokufinyelela ezinkombeni uma bedinga okuthile noma ulwazi olugcwele ngengqikithi yayo.
i UMHLAHLANDLELA I: Umhlahlandlela ovamile nge-IDP. Inhloso yoMhlahlandlela wokuqala wukunika ulwazi olugcwele ngenhloso nenkambiso yohlelo lwentuthuko edidiyele.
Abaphathi bomasipala nama-IDP badinga ulwazi olunzulu nolucacile ngenkombandlela yokuqala ukuze bakwazi ukuhlanganisa nokwengamela uhlelo kanti abahleli nabagqugquzeli badinga ulwazi lokushayela uhlelo. Abanye badinga ulwazi, umsuku wohlelo nokuthi qhaza lini abangalibamba ohlelweni?
Ngaphambi kokuba umasipala aqale lenqubo yokuhlela, kumele enze amalungiselelo athile.
Ukusiza omasipala ekuhleleni inqubo ngendlela ehambisana nezidingo zoMthetho weziNhlelo zoMasipala.
Kulomhlahlandlela, amathimba aqokiwe: uMphathi-masipala namaIDP - ukuze bakwazi ukuhlela nokwengamela uhlela ngendlela efanele, abahleli abangochwepheshe - ukuze bakwazi ukulusebenzisa ngemfanelo, baluguqule lapho kudingeke khona, abanye abantu - ukuthola incazelojikelele ngenhloso yokufeza leyomisebenzi abelwe yona.
Kubalulekile ukwazi umhlahlandlela wesibili ngaphambi kokuqala inqubo yohlelo. Lolu lwazi lusiza omasipala ekwenzeni amalungiselelo enqubo nohlobo lwesakhiwo okuyodingeka lulandelwe noluyisisekelo sokuqalisa uhlelo. Ngesikhathi esifanayo, umhlahlandlela wesibili uwumthombo okungathathelwa kuwo lapho kuqhutshwa umsebenzi we-IDP.
Inhloso yomhlahlandlela wesithathu wukusiza umasipala ngeqhinga lokusebenzisa I-IDP. Ingqikithi iqukethwe ngokufingqiwe esiGabeni 4, iNqubo yoHlelo.
Umhlahlandlela III uqondiswe emaqenjini adinga imininingwane egcwele nolwazi lwenqubo ye-IDP ngenxa yohlobo lweqhaza abalibambile. Umphathi wohlelo lwe-IDP kufanele abe nolwazi oluphelele ngomhlahlandlela wesithathu ukuze ahlele futhi aluphathe ngempumelelo. Abahleli abangochwepheshe kanye nabagqugquzeli badinga ulwazi olucacile ukuhola inqubo nokukhiqiza imibhalo aqondene.
Ungacatshangwa ngasikhathi sini senqubo ye-IDP?
Lomhlahlandlela uwumgogodla wesigaba sokuhlela inqubo. Kumele usetshenziswe esigabeni ngasinye sohlelo.
Umhlahlandlela IV yibhokisi lamathuluzi elinezikhali ezehlukene zokucwaninga nokusiza ekuthatheni izinqumo kanjalo namasu angasetshenziswa ngesikhathi sohlelo. Izikhali aziphoqelelwe futhi ehluka isimo ngesimo somasipala.
Amathimba aqokelwe umhlahlandlela IV ngabahleli abangochwepheshe kanye nabagqugquzeli abasebenzisa amathuluzi.
Ungacatshangwa ngasikhathi sini senqubo ye-IDP?
Umhlahlandlela IV kufanele usetshenziswe ngokubambisana nomhlahlandlela wesithathu. Amatulo asetshenziswa ezigabeni ezehlukene zenqubo kanti kwezinye iziwombe isikhali esisodwa singasebenza ezindaweni eziningi.
Inhloso yomhlahlandlela V wukuqwashisa omasipala ngenkambiso nezinhlelo zezifundazwe nozwelonke okumele zicatshangwe lapho kwenziwa amalungiselelo ezinhlelo zentuthuko edidiyele.
Ungacatshangwa ngasikhathi sini senqubo ye-IDP?
Umhlahlandlela V kufanele usetshenziswe ngokubambisana nomhlahlandlela wesithathu.
Amathimba aqokiwe yilawo anikwe umsebenzi wokuqinisekisa ukuthi umsebenzi wenzeka ngempela futhi uhambisana nenkambiso nenhloso yama-IDP, ngumphathi masipala, ophethe izimali, izinhloko zeminyango nabasebenzi abathile ababhekele ukwengamela izinhlelo eziqaguliwe zomsebenzi.
Umhlahlandlela kumele ucatshangwe ngesikhathi sezisebenza izinhlelo nasesigabeni sokubuyekeza.
Ikunika izeluleko ezinqala ngenhloso, ingqikithi nezici zokwakhiwa kwe-IDP, ukwengezela emibandeleni ebekwe eMthethweni weziNhlelo zoMasipala.
Ukuqaphela nokubuyekeza - ngesikhathi kuhlelwa, kusungulwa izinkomba zokukala iqophelo lezithelo zomsebenzi, izinga lawo uqobo nemithelela. Ngesinye isikhathi umphumela wokuqapha umsebenzi uholela ekuguquleni iqhinga nohlelo.
Inqubo yentuthuko edidiyele ihambisana nohlelo oluchazwe ngezansi.
Kunomsebenzi wamalungiselelo okufanele enziwe ngaphambi kokuqala isigaba sokudweba uhlelo. Amalungiselelo abandakanya ukukhiqiza uhlelo lwe-IDP. Ukuhlela kubalulekile ukuqinisekisa ukuthi inqubo ye-IDP yenganyelwe ngendlela efanele.
Umsebenzi nezibophezelo ngubani owenza ini?
Njengengxenye yesigaba samalungiselelo, umkhandlu wesifunda, ngokubonisana nomasipala bendawo kumele bemukele uhlaka lohlelo lwentuthuko edidiyele. Uhlaka lunquma imigudu yokuxhumana, ukubonisana nokulumbanisa umbono kamasipala wesifunda nowendawo, ngaleyondlela babemdibi munye. Uhlaka lweluleka umasipala ngamunye ekuhleleni kahle inqubo yawo.
Inkombandlela yesibili inika izeluleko ezinzulu ngamalungiselelo ohlelo.
Isigaba sokuhlaziya sidingida isimo esikhona njengamanje. Lesenzo siqonde kakhulu izinkingai ezibhekene nabantu abakhele umasipala. Izinto eziphathekayo zisukela ekwentulekeni kwezinsiza-nqangi kufe kufinyelele ebugebengwini nasekwentulekeni kwemisebenzi. Izinkinga ezitholakele zibhekwa ngokuphuthuma nangokubaluleka kwazo bese kuqokwa lezo eziyobhekelwa kuqala.
Ngesikhathi sokuxilonga izinkinga, umasipala kumele acabange ukuthi abantu bazibona kanjani lezinkinga kanye nezidingo zabo kanjalo amaqiniso nezinkomba zezibalo. Kulesigaba, kusemqoka ukuba umasipala ungaqondi nje kuphela izimpawu zezinkinga kodwa wazi nembangela yazo ukuze uthathe izinqumo eziphusile. Kubaluleke kakhulu ukunika ithuba labobantu abaneqhaza nentshisekelo ngentuthuko. Abantu abathintekayo kumele babe yingxenye yokubeka izinkinga nokuchaza umthelela wazo.
Ukunquma izidingo-nqangi yinselelo yomasipala ngoba ngeke ube nazo izinsiza ezenele zokubhekana nazo zonke izidingo eziphawulwe yimikhakha ehlukene yomphakathi. Ukuklelisa izidingo kusiza umasipala lapho esaba izinsiza eziyindlala nokuhlomulisa lezozinto ezikleliswe phambili.
Umasipala kufanele aqonde izinsiza ezikhona nezitholakalayo kanjalo neziyindlala ukuze aqhamuke nezisombululo ezinobuqiniso nezingenzeka.
Uma umasipala sewuqonda kahle izinkinga zabantu abawakhele kanye nembangela, sekumele uqhamuke nezisombululo zokubhekana nalezinkinga.
Umbono - umbono yisitatimende esikhomba isimo esifiswa wumasipala noma iphupho alifisela isikhathi eside esizayo. Lesi yisimo umasipala ayozithola ekuso ngesikhathi esexazulule zonke izinkinga ezikhona neziphawulwe esigabeni 1.
Izinjongo zentuthuko - uma izidingonqangi seziphawuliwe esigabeni 1, kufanele ziguqulelwe ezinjongweni. Izinjongo zentuthuko yizitatimende zalokho umasipala afuna ukukuzuza esikhathini esimaphakathi esizayo ukuze abhekane nezinkinga nokufaka isandla ekufezeni iphupho eliwumbono. Ngamanye amagama, izinjongo kumele zibe yibhuloho elixhumanisa isikhathi samanje nombono.
Amaqhinga entuthuko - uma sewazi umasipala ukuthi ufuna ukuya kuphi (umbono) nokuthi yini okufanele uyenze ukuze uhlangabezane nombono, kubalulekile ukusungula amaqhinga. Amaqhinga entuthuko ethula izimpendulo embuzweni ofana nokuthi; umasipala uyophumelela kanjani ukuhlangabeza izinjongo?
Ukuphothula amaqhinga okusebenza kulandelwa wukuqoka imisebenzi uqobo.
Iqhaza elibanjwa wumphakathi lenzeka esigabeni 2 lapho kuba khona inkulumompikiswano ngezindlela ezehlukene ezingasetshenziswa ekuxazululeni izinkinga.
Isigaba 3 sikhuluma ngokuhlela nemininingwane ngemisebenzi eqokelwe ukwenziwa. Umasipala kumele aqiniseke ukuthi imisebenzi ekhethiwe inobudlelwane obuqondile nezinto noma nezinkinga ngokunjalo nezinjongo eziphawulwe esigabeni sokuqala. Makucace emathimbeni aqokiwe ukuthi umsebenzi oyokwenziwa ukuphi, uyoqala nini futhi uphele nini, inani lawo nokuthi imali iyovela kuphi. Ngaphezu kwalokhu, okumele kuzuzwe nezinkomba mazisungulwe ukuze izinga nomthelela womsebenzi ukaleke.
Ukuqapha imisebenzi kudinga ukuba ochwepheshe basebenze namathimba okuqalisa uhlelo lomsebenzi. Labo ababambe iqhaza nomphakathi othintwa yilomsebenzi banendima abayidlalayo kulesigaba nokuphonsa imibuzo ehambisana nokubunjwa komsebenzi.
Ngemuva kokuqoka imisebenzi, umasipala kumele aqinisekise ukuthi imisebenzi iyahambisana nezinjongo namaqhinga kamasipala, nohlaka lwezinsiza kanye nemibandela yomthetho. Ngaphezulu kwalokhu, lesigaba siyithuba elihle lomasipala ukuhlanganisa imisebenzi mayelana nengqikithi yayo, izindawo zemisebenzi, isikhathi ngenhloso yokulumbanisa nokudidiyela izinhlelo, isibonelo: uhlelo lwentuthuko yezomnotho endaweni.
Ukwengezela, ngaphambi kokwemukela I-IDP, umasipala kumele anike ithuba umphakathi ukuba uveze imibono ngeziphakamiso ezenziwe kwi-IDP. Ngemuva kwezinguquko ezingaqhamuka ngenxa yeqhaza lomphakathi, umkhandlu ucubungula izichibiyelo ze-IDP ukuze iphasiswe.
Zingakapheli izinsuku eziyishumi umasipala emukele I-IDP, kumele ethule umbiko ofanayo we-IDP ohlangene nohlelo lweNqubo, kuNgqongqoshe wesiFundazwe ukuze uhlolwe. UMthetho weziNhlelo zoMasipala awudingi ukuba uNgqongqoshe weNdawo esiFundazweni aphasise I-IDP, kuphela uhlola ukuthi I-IDP iyahambisana yini nemibandela yomthetho nokuthi ayishayisani nama-IDP, amaqhinga abanye omasipala noma izinhlaka zikahulumeni.
Uhlobo nengqikithi yombhalo we-IDP lulawulwa kakhulu ngomasipala ngokwabo. Ngakho-ke, alukho uhlu lwezinto oluyimpoqo lokumele kuqukathwe ngamaqoqo amabhukwana e-IDP.
Uhlu lokufanele kube yingxenye ye-IDP lungaba yisikhali esincomekayo sokunika isithombe sokuthi I-IDP ingabunjwa kanjani. Isibonelo esilandelayo singakusiza ekucabangeni izinto ezingabaluleka kodwa azinqandi muntu ekuzisunguleleni umcabango ohlukile.
Umnyango KaHulumeni weNdawo eziFundazweni (DPLG) unikwe amandla asemthethweni okusiza omasipala bakwazi ukufeza izinhloso nezibophezelo zokulungisa ama-IDP. Iqhinga lokweseka iDPLG lakhiwe yizinsika ezine nezivele emdwebeni ongenhla.
UMthetho weziNhlelo zoMasipala nohlaka lwenqubomgomo unika omasipala uhlaka lokubamba iqhaza ezinhlelweni zentuthuko edidiyele.
Ukwenyusa amandla nomfutho kulabo abaneqhaza kuma-IDP, ikakhulu amakhansela nabasebenzi, iDPLG seyisungule uhlaka lukazwelonke lwezifundo zentuthuko oluqonde ukusiza ochwepheshe uma beqopha izinhlelo zokuqeqesha ngama-IDP.
Umnyango (DPLG) sewuqale uhlelo lokuqeqesha oluthathelwa ohlakeni lwemfundo. Lemizamo yenziwe ngokubambisana neNhlangano yaseNingizimu Afrika yoHulumeni beNdawo (SALGA). Loluhlobo loqeqesho lusungulwe lwabhekiswa emaqenjini athile abantu. Uhlelo lwenziwe lwaqondana nezidingo kanye nemisebenzi eyenziwa yilamaqembu abantu kanye namakhono adingekile ukuze bafeze kahle imisebenzi yabo. Uma kufuneka ulwazi ngezinhlelo zoqeqesho, omasipala bangathintana neThimba lokuQhuba imisebenzi.
Amalungiselelo ama-IDP wumbandela obekwe nguHulumeni weNdawo eNingizimu Afrika. Iningi lomasipala alinawo amandla enele okwenza ama-IDP ngokwawo. Ukweseka omasipala, iDPLG yaqalisa ngohlelo lwePIMSS. IPIMMS wuhlelo lukazwelonke lokwesekela ama-IDP nolusungulelwe ukusiza omasipala lapho benza amalungiselelo noma sebengamela ukusebenza kwama-IDP. Umsebenzi omkhulu wePIMSS wukuHlela nokweNgamela umsebenzi wokweseka owenziwa eziKhungweni zezinhlelo. Izikhungo zamaPIMS zisungulwa emkhandlwini wezifunda kanti imigomo yazo wukusiza omasipala bendawo nenamandla alingene.
Izikhungo zamaPIMS zinabasebenzi abanolwazi, abanamaqhuzu nolwazi olunzulu kuhulumeni wendawo, ezinhlelweni zentuthuko, ekukhuthazeni kanjalo namakhono afanele nadingeka kwinqubo yezinhlelo zentuthuko ezididiyele.
Ukusungulwa kwamaPIMSS kuqonde ukusiza omasipala bendawo kanti ngesikhathi esifanayo asiza labo ababambe iqhaza. Amathimba omphakathi angaya kumaPIMSS uma edinga usizo oluthile, isibonelo: Indlela yokuzihlela ukuze abambe iqhaza elibonakalayo enqubeni ye-IDP. Abasebenzi besikhungo samaPIMSS bayokwethula ngqo usizo noma bedlulisele lowo ofuna usizo kwabanolwazi.
Nokuyoholela ezingeni lempilo elingcono ezingeni lomasipala.
